04. Δέχεσαι ὑποδείξεις; (2-8/11)

Οἱ ἄνθρωποι μέ τούς ὁποίους συζοῦμε καί συνεργαζόμαστε μᾶς κά­νουν ὑποδείξεις γιά κάτι πού φταίξαμε ἤ παραλείψαμε ἤ δέν κάναμε σωστά, ἴσως καί μερικές φορές χωρίς νά ἔχουμε δώσει ἀφορμή, ἄδικα. Αὐτές τίς ὑποδείξεις δέν μποροῦμε νά τίς ἀποφύγουμε, διότι εἶναι τέτοιες οἱ συνθῆκες τῆς ζωῆς μας, πού οἱ ἀφορμές θά δίνονται καί ἐπομένως οἱ ὑποδείξεις θά γίνονται. Ἀλλά τό ἐρώτημα εἶναι πῶς θά ἀντιμετωπίζουμε τίς ὑποδείξεις τῶν ἄλλων; Θά τίς δεχόμαστε; Δέν θά τίς δεχόμαστε; Θά πικραινόμαστε; Θά στενοχωριόμαστε γιά ὧρες ἤ καί μέρες καί μῆνες; Θά θυμώνουμε; Θά τούς κόβουμε τήν καλημέρα; Γενικά ποιά στάση θά κρατοῦμε ἀπέναντι στίς ὑποδείξεις τῶν ἄλλων; Θά κρατοῦμε στάση ἄμυνας ἤ ἤρεμης ἀποδοχῆς; Μ᾿ αὐτό τό θέμα θά ἀσχοληθοῦμε στό θέμα τοῦ Κύκλου πού θά κάνουμε σήμερα.

Θά διαβάσουμε τό πρῶτο μέρος τοῦ ἄρθρου «Στάση ἄμυνας ἤ ἤρεμης ἀποδοχῆς;», «Ο ΣΩΤΗΡ», τεῦχ. 2356/1.7.2026/σελ. 297-298, ἕως ἐκεῖ πού λέει: «Ἄν ὅμως εἶναι ὀρθές καί τίς ἀπορρίψουμε, ζημιωνόμαστε πνευματικά πού δέν τίς ἐπωφελούμαστε γιά νά διορθωθοῦμε», σελ. 297, β΄ στήλη καί θά ρωτήσουμε τά Μέλη τοῦ Κύκλου: Γιά ποιές αἰτίες πολλοί ἄνθρωποι δέν δέχονται τίς ὑποδείξεις τῶν ἄλλων; (Σκέψεις Μελῶν…)

α) Ἀπό ἐγωισμό καί ὑπερηφάνεια. Πολλοί ἄνθρωποι δέν δέχονται τίς ὑποδείξεις τῶν ἄλλων ἀπό ἐγωισμό καί ὑπερηφάνεια. Ἔχουν τόσο πολύ ἐγωισμό, πού δέν δέχονται, ὅπως λέει ὁ παροιμιώδης λόγος, «οὔτε μύγα στό σπαθί τους». «Ποιός εἶσαι ἐσύ πού θά μοῦ κάνεις παρατήρηση;», τούς ἀκοῦμε νά λένε καμιά φορά. Δέν ἀνέχονται νά τούς ἀγγίξει ὄχι στό σῶμα τους ἡ μύγα, ἀλλά οὔτε στό σπαθί τους. Πού στό κάτω-κάτω τό σπαθί εἶναι μεταλλική ἐπιφάνεια καί δέν ἐνοχλεῖται ἀπό τά τσιμπήματα τῆς μύγας. Αὐτοί ὅμως ἐνοχλοῦνται καί «δυσχεραίνουσιν ἐλεγχόμενοι». «Κατεβάζουν τά μοῦ­τρα τους», κατά τό κοινῶς λεγόμενο.

β) Ἀπό τήν ψευδή ἀντίληψη ὅτι δέν ὑποπίπτουν σέ σφάλματα. Ἐπίσης πολλοί ἄνθρωποι δέν δέχονται τίς ὑποδείξεις τῶν ἄλλων, διότι ἔχουν τήν ψευδή ἀντίληψη ὅτι δέν ὑποπίπτουν σέ σφάλματα. Νομίζουν ὅτι ὅλα τά κάνουν σωστά καί ὅτι δέν τούς χρειάζονται οἱ ὑποδείξεις τῶν ἄλλων. Ἀλλά ὑπάρχει κανείς ἄνθρωπος πού νά μήν ὑποπίπτει σέ σφάλματα; Ὅλοι εἴμαστε ἀδύναμοι καί κάνουμε λάθη πολλά. Ἑπομένως μᾶς χρειάζονται οἱ σωτηριώδεις ὑποδείξεις τῶν συνανθρώπων μας, διότι μᾶς βοηθοῦν νά «ἰσιώνουμε» καί νά προαγόμαστε στήν ἀρετή καί τήν τελειότητα.

Ἀλλά οἱ ὑπερήφανοι ἄνθρωποι δέν σκέπτονται συνετά, λογικά. Γράφει στό βιβλίο τῶν Παροιμιῶν: «ὁδοί ἀφρόνων ὀρθαί ἐνώπιον αὐτῶν» (Παρ. ιβ΄ 15). Οἱ ἄμυαλοι καί σκοτισμένοι ἄνθρωποι θεωροῦν πάντοτε σωστούς τούς καταστροφικούς δρόμους πού βαδίζουν. Καί ὁ Μέγας Βασίλειος συμπλη­ρώνει: «τό νά ὑποστηρίζει κανείς ὅτι δέν ὑποπίπτει σέ σφάλματα εἶναι τῶν ἀνοήτων ἴδιον»· εἶναι χαρακτηριστικό γνώρισμα τῶν ἀνοήτων ἀνθρώπων.

γ) Ἐπειδή δέν παραδέχονται οἱ ὑπερήφανοι ἄνθρωποι ὅτι ὑποπίπτουν σέ σφάλματα, προβάλλουν συνεχῶς δικαιολογίες. Τούς ἀκοῦμε νά λένε καμιά φορά: Δέν δεχόμαστε τίς ὑποδείξεις τῶν ἄλλων, διότι δέν γίνονται ἀπό ἀγάπη, ἀλλά ἀπό ἐμπάθεια. Ἤ λένε: Δέν δεχόμαστε τίς ὑποδείξεις τῶν ἄλλων, διότι μᾶς ἐλέγχουν δημόσια, μπροστά σέ ἄλλους ἀνθρώπους καί μᾶς ρεζιλεύουν.

Στό σημεῖο αὐτό ὀφείλουμε νά τονίσουμε ὅτι ὁ ἔλεγχος, γιά νά φέρει καλά ἀποτελέσματα, πρέπει νά γίνεται στόν κατάλληλο τόπο, στόν κατάλληλο χρόνο, χωρίς θυμό, χωρίς ὀργή, μέ διάκριση, μέ λεπτότητα, μέ εὐγένεια, μέ πραότητα. Ἄς ἀναφέρουμε ἕνα παράδειγμα: Ὁ Καλός Σαμαρείτης περιποιήθηκε τίς πληγές τοῦ «περιπεσόντος εἰς τούς λῃστάς» «ἐπιχέων ἔλαιον καί οἶνον», ὥστε καί ἡ μόλυνση νά προληφθεῖ μέ τήν ἀποστειρωτική ἐνέργεια τοῦ οἴνου καί οἱ πληγές νά μήν ἐρεθισθοῦν μέ τήν καταπραϋντική ἐπίδραση τοῦ ἐλαίου. Τό ἴδιο νά κάνουμε κι ἐμεῖς. Νά κρατοῦμε καί κρασί. Χρειάζεται κι αὐτό. Ἀλλά νά κρατοῦμε καί λάδι, γιά νά μήν πονάει ὁ ἀσθενής. Ἄλλος πόνεσε πρίν ἀπό μᾶς, ὁ Κύριος Ἰησοῦς Χριστός.

Ἀλλά οἱ ὑπερήφανοι ἄνθρωποι, καί μέ καλό τρόπο νά τούς κάνει κανείς τόν ἔλεγχο, πάλι ἀντιδροῦν, πάλι δέν δίνουν καμιά σημασία στίς ὑποδείξεις τῶν ἄλλων. «Ἐκάλουν καί οὐχ ὑπηκούσατε καί ἐξέτεινα λόγους καί οὐ προσείχετε» (Παρ. α΄ 24). Σᾶς καλοῦσα καί δέν θέλατε νά μέ ἀκούσετε, σᾶς μιλοῦσα μέ ἐντονότερη φωνή καί δέν δίνατε καμιά σημασία. Εἶναι ἐκ προοιμίου ἀρνητικοί στό νά δεχθοῦν ὑποδείξεις. Μισοῦν τούς ἐλέγχους, χωρίς νά γνωρίζουν ὅτι «οἱ μισοῦντες ἐλέγχους τελευτῶσιν αἰσχρῶς» (Παροιμ. ιε΄ 10). Αὐτοί πού μισοῦν τούς ἐλέγχους, δέν ἔχουν καλό τέλος, δέν εὐοδώνονται τά ἔργα τους. Ἐφόσον δέν παραδέχονται τίς ἁμαρτίες τους καί δέν ζητοῦν συγχώρηση γι᾿ αὐτές, πῶς νά εὐοδωθοῦν τά ἔργα τους καί πῶς νά προκόψουν πνευματικά; Βαδίζουν σέ λάθος δρόμο, «ἐν ἴχνεσιν ἁμαρτωλοῦ»!

Ἄν τό καλοσκεφθοῦμε μέ πιό νηφάλια σκέψη τό πράγμα, θά καταλήξουμε στό συμπέρασμα ὅτι ἐκεῖνος πού δέν δέχεται συμβουλές, εἶναι ἐχθρός καί πολέμιος τοῦ ἑαυτοῦ του. Κάνει ὁ ἴδιος ζημιά στόν ἑαυτό του. Ἐφόσον εἴμαστε ἀδύναμοι ἄνθρωποι, χρειαζόμαστε τίς ὑποδείξεις τῶν ἄλλων, ὅπως θά δοῦμε στό δεύτερο μέρος τοῦ θέματος.

Ἔπειτα θά διαβάσουμε τό ὑπόλοιπο ἄρθρο καί θά ρωτήσουμε τά Μέλη: Γιατί χρειαζόμαστε τίς ὑποδείξεις τῶν ἄλλων; (Σκέψεις Μελῶν…)

α) Πρωτίστως χρειαζόμαστε τίς ὑποδείξεις τῶν ἄλλων, διότι ὁ ἄνθρωπος δέν μπορεῖ μόνος του, μέ μόνες τίς δικές του δυνάμεις νά βρίσκει πάντοτε ποιό εἶναι τό πρέπον καί τό ὀρθό. Λέει ὁ Μέγας Βασίλειος ὅτι δέν εἶναι «αὐτάρκης ἕκαστος ἀφ᾿ ἑαυτοῦ εὑρίσκειν τό δέον» (Μέγας Βασίλειος, PG 30, 220). Χρειάζεται καί τή βοήθεια τῶν συνανθρώπων του. Νά ἀναφέρουμε παράδειγμα ἀπό τήν Ἁγία Γραφή: Ὁ Μωυσῆς δίκαζε ἀπό τό πρωί μέχρι τό βράδυ τίς ὑποθέσεις τοῦ ἰσραηλιτικοῦ λαοῦ κι αὐτό τόν ἐξαντλοῦσε. Ὁ πεθερός του Ἰοθόρ τό ἐπεσήμανε καί τοῦ εἶπε: Ἄν συνεχίσεις ἔτσι, θά ἐξαντληθεῖς καί δέν θά μπορέσεις νά τά βγάλεις πέρα. Νά βρεῖς καί βοηθούς πού θά δικάζουν τίς καθημερινές ὑποθέσεις τοῦ λαοῦ. Καί ὁ Μωυσῆς τόν ἄκουσε. Δέχθηκε τή σοφή συμβουλή τοῦ πεθεροῦ του καί ἀνακουφίστηκε κάπως ἀπό τίς πολλές ὑποθέσεις πού εἶχε νά τακτοποιεῖ σέ καθημερινή βάση (Ἐξ. ιη΄ 13-27). Νά ἀναφέρουμε καί δεύτερο παράδειγμα ἀπό τήν καθημερινή ζωή: Σοφός ἡλικιωμένος Καθηγητής Πανεπιστημίου παρατηρήθηκε ἀπό πρωτοετή φοιτητή του ὅτι εἶχε λάθος σέ σύγγγραμμά του πού κυκλοφοροῦσε στήν 16η ἔκδοση. Ὁ Καθηγητής ἄκουσε προσεκτικά τή γνώμη τοῦ φοιτητή, τόν κάλεσε καί στό γραφεῖο του γιά νά πληροφορηθεῖ περισσότερα, ἐπανεξέτασε καί ὁ ἴδιος τό ζήτημα, γιά τό ὁποῖο τοῦ ἔκανε ὁ φοιτητής τήν ὑπόδειξη, καί στή δέκατη ἕβδομη ἔκδοση τοῦ βιβλίου του, διόρθωσε τό λάθος πού εἶχε ξεφύγει καί εὐχαρίστησε γραπτῶς τόν φοιτητή πού τοῦ ἔκανε τήν ὑπόδειξη.

β) Καί τά δύο παραδείγματα πού προαναφέρθηκαν, τονίζουν ὅτι εἶναι δεῖγμα σοφίας τό νά δέχεται κάποιος ἐλέγχους. Ὁ πραγματικά σοφός ἀγαπᾶ αὐτόν πού τοῦ κάνει παρατήρηση, διότι ἀντιλαμβάνεται ὅτι τόν εὐεργετεῖ μέ τήν ὑπόδειξη πού τοῦ κάνει καί τόν ὠφελεῖ πνευματικά. Τί ἔχετε νά πεῖτε πάνω σ’ αὐτό; (Σκέψεις Μελῶν…) Ὄντως ὠφελούμαστε πνευματικά, ἄν δεχόμαστε τίς ὑποδείξεις τῶν ἄλλων, διότι οἱ ὑποδείξεις λειτουργοῦν στήν πνευματική ζωή, ὅπως λειτουργοῦν τά φάρμακα στόν χῶρο τῆς Ἰατρικῆς. Τά φάρμακα συνήθως εἶναι πικρά. Λειτουργοῦν ὅμως θεραπευτικά γιά τόν ἀσθενή πού τά παίρνει. Λέει ὁ ἱερός Χρυσόστομος: Ὅπως ὁ ἀσθενής πού δέν παίρνει τά φάρμακά του, εἶναι ἄμυαλος, ἔτσι καί ὁ πνευματικά ἀσθενής πού δέν δέχεται τούς ἐλέγχους, εἶναι ἀνόητος (ΕΠΕ 26, 398-400). Καί ὁ αἰώνιος λόγος τοῦ Θεοῦ ἐπιβεβαιώνει: «Ὁ μισῶν ἐλέγχους ἄφρων» (Παρ. ιβ΄ 1). Ὅποιος ἀποστρέφεται τούς ἐλέγχους καί τήν παιδαγωγία τοῦ Θεοῦ, εἶναι ἄμυαλος.

Ἄς τό σκεφθοῦμε καί μέ τή λογική: Ποιόν θά ἀγαποῦμε περισσότερο; Αὐτόν πού μᾶς κολακεύει ἤ αὐτόν πού μᾶς διορθώνει; Λέει ὁ ἱερός Χρυσόστομος: «Αὐτόν πού μέ ἀγαπᾶ, δέν τόν ἐκτιμῶ μόνο ὅταν μέ ἐπαινεῖ, ἀλλά καί ὅταν μέ ἐλέγχει καί μέ διορθώνει. Τότε θά πῶ ὅτι ὄντως μέ ἀγαπᾶ. Διότι τό νά ἐπαινεῖ κανείς γενικά ὅλα, καί τά καλῶς ἔχοντα καί τά κακῶς ἔχοντα, δέν εἶναι δεῖγμα ἀνθρώπου πού ἀγαπᾶ, ἀλλά ἀπατεώνα καί εἴρωνα. Τό νά ἐπαινεῖ ὅμως, ἄν κάτι γίνεται σωστά καί νά ψέγει ἄν κάτι γίνεται λανθασμένα, αὐτό εἶναι δεῖγμα φίλου καί ἐνδιαφερόμενου συνανθρώπου μας (ΕΠΕ 26, 394).

Ὁ Ἰούδας ὅταν πῆγε νά προδώσει τόν Διδάσκαλο, τόν πρόδωσε μέ φίλημα. Αὐτό μᾶς ἀρέσει περισσότερο ἤ ὁ ἔλεγχος πού θά μᾶς κάνει ὁ ἀδελφός, γιά νά μᾶς βοηθήσει νά διορθωθοῦμε; Λέει ὁ ἱερός Χρυσόστομος: «Τόν ἐχθρό δέν τόν δέχομαι οὔτε ὅταν μέ ἐπαινεῖ, ἐνῶ τόν φίλο τόν ἀποδέχομαι καί ὅταν μέ κατηγορεῖ. Ὁ ἐχθρός καί ὅταν ἀκόμη μέ ἀσπάζεται, μοῦ εἶναι ἀηδιαστικός, ἐνῶ ὁ φίλος καί ὅταν ἀκόμη μέ τραυματίζει, μοῦ εἶναι ποθητός. Τό φίλημα τοῦ ἐχθροῦ εἶναι γεμάτο ὑποψία, ἐνῶ τό τραῦμα τοῦ φίλου περιέχει φροντίδα». «Ἀξιοπιστότερά εἰσι τραύματα φίλου ἤ ἑκούσια φιλήματα ἐχθροῦ» (Παροιμ. κζ΄ 6). Εἶναι προτιμότερα καί ὠφελιμότερα τά τραύματα πού θά μᾶς προξενήσει ἕνας φίλος, παρά τά φαινομενικά ἐγκάρδια καί αὐθόρμητα φιλήματα ἑνός ἐχθροῦ (ΕΠΕ 26, 396).

Ἄς ἀγαπήσουμε λοιπόν τούς ἐλέγχους, διότι καλό μᾶς κάνουν. Μᾶς ὠφελοῦν. Νά μή θυμώνουμε ἐναντίον ἐκείνων πού μᾶς ἐλέγχουν. Εἶναι οἱ καλύτεροι εὐεργέτες μας. Μᾶς φανερώνουν τίς ἀτέλειές μας, πού ἴσως μόνοι μας οὔτε θά τίς φανταζόμασταν.

Τό τελικό συμπέρασμα στό ὁποῖο καταλήγουμε εἶναι ὅτι ἡ καλύτερη ἀντιμετώπιση τῶν ὑποδείξεων ἐκ μέρους τῶν ἄλλων δέν εἶναι ἡ ἄμυνα, ἡ ἀντίδραση, ἡ ἀπόρριψη τῶν ὑποδείξεων, ἀλλά ἡ ἤρεμη ἀποδοχή τους. Ἡ ἤρεμη ἀντιμετώπιση τῶν ὑποδείξεων κάνει θαύματα!

Τό ἑπόμενο θέμα μας θά εἶναι ἀπό τό ἄρθρο «Συνυφαίνει τίς θλίψεις μέ τή θεία παράκληση», «Ο ΣΩΤΗΡ», τεῦχ. 2357/15.7.2026/σελ. 329-330.