16. Τό Μικρό Ἀπόδειπνο (23/2-1/3)

Εἰσήλθαμε στή δεύτερη, τήν κύρια περίοδο τοῦ Τριωδίου, πού ὀνομάζεται «Ἁγία καί Μεγάλη Τεσσαρακοστή» ἤ «Στάδιον τῶν ἀρετῶν». Γι᾿ αὐτό εὐχόμαστε οἱ Χριστιανοί ὁ ἕνας στόν ἄλλον: «Καλή Σαρακοστή», «καλό Στάδιο»! Διανύουμε ἤδη τήν πρώτη ἑβδομάδα τῆς Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς πού ὀνομάζεται «καθαρά ἑβδομάδα». Ἡ Μεγάλη Τεσσαρακοστή εἶναι περίοδος μετανοίας, ἀλλά καί περίοδος προσευχῆς: «Μετανοίας ὁ καιρός καί δεήσεως ὥρα»! Ἐπειδή εἶναι περίοδος προσευχῆς, θά ἀφιερώσουμε τό θέμα τοῦ Κύκλου πού θά κάνουμε σήμερα σέ μιά ὑπέροχη Ἀκολουθία τῆς Ἐκκλησίας μας, τό Ἀπόδειπνο.

Ἀπόδειπνο εἶναι ἡ Ἀκολουθία τῆς Ἐκκλησίας μας, μέ τήν ὁποία προσευχόμαστε πρίν κατακλιθοῦμε γιά ὕπνο. Γι᾿ αὐτό ὀνομάζεται Ἀπόδειπνο, διότι τελεῖται μετά τό Δεῖπνο. Ὑπάρχει τό «Μέγα Ἀπόδειπνον», πού εἶναι μεγαλύτερο σέ διάρκεια, καί τό «Μικρόν Ἀπόδειπνον», πού εἶναι συντομότερο ἀπό τό Μέγα Ἀπόδειπνο καί ἀποτελεῖ ἐπιτομή τοῦ Μεγάλου Ἀποδείπνου ἀπό τό ὁποῖο προέρχεται. Ἐμεῖς σήμερα θά ἀναφερθοῦμε λιγότερο στό «Μέγα Ἀπόδειπνον» καί περισσότερο στό «Μικρόν Ἀπόδειπνον». Θά μελετήσουμε τό ἄρθρο «Τό Μικρό Ἀπόδειπνο», «Ο ΣΩΤΗΡ», τεῦχ. 2342/1.12.2025/σελ. 497-498 καί θά ἐξετάσουμε τί θέση ἔχει τό Ἀπόδειπνο στή ζωή μας, ποιό εἶναι τό περιεχόμενό του καί πῶς θά τό ἐπιτελοῦμε.

1. Θά διαβάσουμε τό Α΄ Μέρος τοῦ ἄρθρου «Τό Μικρό Ἀπόδειπνο», ἕως ἐκεῖ πού λέει: «ἐφόσον Τόν ἱκετεύουμε νά μᾶς ἀναπαύσει ἀπό τούς κόπους τῆς ἡμέρας καί νά μᾶς προστατεύσει τή νύχτα πού θά ἀκολουθήσει», σελ. 498, α΄ στήλη, καί θά ρωτήσουμε τά Μέλη: Τί θέση ἔχει τό Ἀπόδειπνο στή ζωή μας; (Σκέψεις Μελῶν…) Εἶναι ἡ βραδινή προσευχή μας, τό κλείσιμο τῆς ἡμέρας μας. Τό Ἀπόδειπνο ξεκίνησε ὡς Ἀκολουθία τῶν ἱερῶν Μονῶν. Ἀλλά ἐπεκτάθηκε κατόπιν καί στίς ἐνορίες καί στίς οἰκίες τῶν πιστῶν Χριστιανῶν. Στίς ἡμέρες μας μεταδίδεται καί ἀπό τούς ἐκκλησιαστικούς ραδιοφωνικούς καί τηλεοπτικούς σταθμούς καί τελεῖται ὡς βραδινή προσευχή ἀπό πλήθη Χριστιανῶν.

Ἡ Ἀκολουθία τοῦ Ἀποδείπνου ἀρχικά εἶχε ὡς κέντρο της τόν 90ό Ψαλμό: «Ὁ κατοικῶν ἐν βοηθείᾳ τοῦ Ὑψίστου…» Ἀλλά σταδιακά ἐμπλουτίσθηκε καί μέ ἄλλους Ψαλμούς καί Εὐχές καί κατέληξε στή μορφή πού ἔχει σήμερα τό Μέγα Ἀπόδειπνο.

Τό Μέγα Ἀπόδειπνο – τριπλάσιο σέ ἔκταση ἀπό τό Μικρό Ἀπόδειπνο – τελεῖται μόνο τή Μεγάλη Τεσσαρακοστή, ἀπό τή Δευτέρα μέχρι τήν Πέμπτη. Τήν πρώτη ἑβδομάδα τῆς Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς μαζί μέ τό Μέγα Ἀπόδειπνο ψάλλεται καί ἕνα τμῆμα τοῦ Μεγάλου Κανόνος. Τίς ἄλλες ἑβδομάδες τῆς Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς μαζί μέ τό Μέγα Ἀπόδειπνο ψάλλεται καί Κανόνας στήν Ὑπεραγία Θεοτόκο. Τίς ἄλλες τρεῖς ἡμέρες τῆς Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς τελεῖται τό Μικρό Ἀπόδειπνο: Παρασκευή, Σάββατο καί Κυριακή. (Κάθε Παρασκευή μάλιστα μαζί μέ τό Μικρό Ἀπόδειπνο ψάλλονται καί οἱ «Χαιρετισμοί» στήν Ὑπεραγία Θεοτόκο). Ἐπίσης τό Μικρό Ἀπόδειπνο τελεῖται τήν Τετάρτη τοῦ Μεγάλου Κανόνος, τή Μεγάλη Τετάρτη καί ὅλη τήν ὑπόλοιπη περίοδο τοῦ ἔτους, ἐκτός ἀπό τή Διακαινήσιμο ἑβδομάδα, κατά τήν ὁποία τελεῖται τό Ἀναστάσιμο Ἀπόδειπνο.

2. Ποιά εἶναι ἡ σειρά τοῦ Ἀποδείπνου στίς Ἀκολουθίες τοῦ εἰκοσι­τετραώρου; (Σκέψεις Μελῶν…)

Πολλοί ὑπολογίζουν τό Ἀπόδειπνο ὡς τήν τελευταία Ἀκολουθία τοῦ εἰκοσιτετραώρου. Ὡς πρώτη Ἀκολουθία τοῦ εἰκοσιτετραώρου ὑπολογίζουν τό Μεσονυκτικό καί ὡς τελευταία Ἀκολουθία τοῦ εἰκοσιτετραώρου ὑπολογίζουν τό Ἀπόδειπνο. Ἀλλά σύμφωνα μέ τό ἐκκλησιαστικό Τυπικό, ἡ καινούργια ἡμέρα μας ἀρχίζει ἀπό τό ἑσπέρας, σύμφωνα μέ τόν θεῖο λόγο τῆς Ἁγίας Γραφῆς: «Καί ἐγένετο ἑσπέρα, καί ἐγένετο πρωΐ, ἡμέρα μία» (Γεν. α΄ 5). Σύμφωνα λοιπόν μέ τό ἐκκλησιαστικό Τυπικό, ὡς πρώτη Ἀκολουθία τῆς ἡμέρας ὑπολογίζεται ὁ Ἑσπερινός καί  ὡς τελευταία Ἀκολουθία τῆς ἡμέρας ὑπολογίζεται ἡ Ἀκολουθία τῆς Ἐνάτης, ἡ ὁποία τελεῖται πρίν ἀπό τόν Ἑσπερινό.

3. Γιατί τελεῖται τό Ἀπόδειπνο; (Σκέψεις Μελῶν…)

Τό Ἀπόδειπνο, ἀπαντᾶ ὁ Μέγας Βασίλειος, τελεῖται γιά νά εὐχαριστήσουμε τόν Θεό γιά ὅσα μᾶς χάρισε τήν ἡμέρα πού τελείωσε καί νά Τόν παρακαλέσουμε νά μᾶς χαρίσει ἀνάπαυση ἀπό τούς κόπους τῆς ἡμέρας καί νύχτα ἐλεύθερη ἀπό πειρασμούς καί φαντασίες κακές (Ὅροι κατά πλάτος Β΄, ΕΠΕ 8, 351). Ἡ Ἀκολουθία τοῦ Ἀποδείπνου ἔχει καί δοξολογητικό χαρακτήρα, ἐφόσον μέ αὐτό δοξολογοῦμε καί εὐχαριστοῦμε τόν ἅγιο Θεό γιά τήν ἡμέρα πού πέρασε. Ἀλλά ἔχει καί ἱκετήριο χαρακτήρα, ἐφόσον Τόν ἱκετεύουμε νά μᾶς ἀναπαύσει ἀπό τούς κόπους τῆς ἡμέρας καί νά μᾶς προστατεύσει τή νύχτα πού θά ἀκολουθήσει.

1. Ἔπειτα θά διαβάσουμε τό ὑπόλοιπο ἄρθρο καί θά ρωτήσουμε τά Μέλη: Ποιό εἶναι τό περιεχόμενο τοῦ Ἀποδείπνου; (Σκέψεις Μελῶν…) Τό Μικρό Ἀπόδειπνο ἀρχίζει μέ τό «Εὐλογητός ὁ Θεός ἡμῶν πάντοτε, νῦν καί ἀεί καί εἰς τούς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν», ὅταν τελεῖται μέ ἱερέα καί μέ τό «Δι’ εὐχῶν τῶν ἁγίων πατέρων ἡμῶν, Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ ὁ Θεός, ἐλέησον καί σῶσον ἡμᾶς. Ἀμήν», ὅταν τελεῖται χωρίς ἱερέα. Τό Ἀπόδειπνο περιλαμβάνει τό Τρισάγιο· τρεῖς Ψαλμούς: τόν 50ό, «Ἐλέησόν με ὁ Θεός…», τόν 69ο, «Ὁ Θεός εἰς τήν βοήθειάν μου πρόσχες…» καί τόν 142ο, «Κύριε, εἰσάκουσον τῆς προσευχῆς μου»· τή μικρή Δοξολογία, τό «Πιστεύω…», τό «Ἄξιον ἐστιν ὡς ἀληθῶς…»· δεύτερο Τρισάγιο· τό Κοντάκιο τῆς ἑορτῆς ἤ τῆς ἡμέρας καί τέσσερις ἱκετήριες Εὐχές: στόν Κύριο Ἰησοῦ Χριστό· «Ὁ ἐν παντί καιρῷ καί πάσῃ ὥρα…», στήν Ὑπεραγία Θεοτόκο· «Ἄσπιλε ἀμόλυντε, ἄφθορε ἄχραντε, ἁγνή Παρθένε, Θεόνυμφε Δέσποινα…», στόν Κύριο Ἰησοῦ Χριστό δεύτερη Εὐχή· «Καί δός «ἡμῖν, Δέσποτα, πρός ὕπνον ἀπιοῦσιν…» καί στόν φύλακα Ἄγγελό μας· «Ἅγιε Ἄγγελε, ὁ ἐφεστώς τῆς ἀθλίας μου ψυχῆς…»

Μέ τήν πρώτη Εὐχή παρακαλοῦμε τόν Κύριο νά δεχθεῖ τίς προσευχές μας καί νά συμμορφώσει τή ζωή μας σύμφωνα μέ τίς ἐντολές Του. Νά ἁγιάσει τίς ψυχές μας, νά ἐξαγνίσει τά σώματά μας, νά διορθώσει τούς λογισμούς μας, νά καθαρίσει τίς σκέψεις μας καί νά μᾶς γλυτώσει ἀπό κάθε θλίψη, κακό καί πόνο.

Μέ τή δεύτερη Εὐχή παρακαλοῦμε τήν Κυρία Θεοτόκο νά μᾶς σπλαχνισθεῖ καί νά δείξει ἀγάπη σέ μᾶς τούς ἁμαρτωλούς καί ἄσωτους· νά παρακαλέσει μέ τό μητρικό θάρρος της τόν Υἱό της καί Βασιλιά μας καί Κύριο νά ἀνοίξει καί σέ μᾶς τά «φιλάνθρωπα σπλάγχνα τῆς αὐτοῦ ἀγαθότητος»· νά μᾶς ὁδηγήσει στή μετάνοια καί νά μᾶς καταστήσει ἄξιους τηρητές τῶν ἐντολῶν Του· νά μᾶς προστατεύει ἀποκρούοντας τίς ἐπιθέσεις τῶν ἐχθρῶν δαιμόνων· νά φροντίσει καί γιά τήν ἡμέρα τῆς ἐξόδου μας, διώχνοντας μακριά τούς πονηρούς δαίμονες πού ἔρχονται νά τελωνίσουν τήν ψυχή μας κατά τήν ὥρα τοῦ θανάτου.

Μέ τήν τρίτη Εὐχή παρακαλοῦμε τόν Κύριο νά μᾶς χαρίσει «ἀνάπαυσιν σώματος καί ψυχῆς» καί νά μᾶς διαφυλάξει «ἀπό τοῦ ζοφεροῦ ὕπνου τῆς ἁμαρτίας καί ἀπό πάσης σκοτεινῆς καί νυκτερινῆς ἡδυπαθείας».

Μέ τήν τέταρτη Εὐχή παρακαλοῦμε τόν φύλακα Ἄγγελό μας νά μᾶς σκεπάσει τή νύχτα καί νά μᾶς διαφυλάξει ἀπό κάθε βλαβερή ἐνέργεια τοῦ ἐχθροῦ, ὥστε νά μήν παροργίσουμε τόν Θεό μέ κάποιο ἁμάρτημα.

Ὁ ὕπνος πού θά ἀκολουθήσει καί ἡ πρωινή μας ἔγερση συμβολίζουν τόν θάνατό μας καί τήν ἀνάστασή μας στή Βασιλεία τοῦ Θεοῦ. Οἱ πιστοί ἐκζητοῦμε μέ τήν Ἀκολουθία τοῦ Μικροῦ Ἀποδείπνου τήν προστασία καί τό ἔλεος τοῦ Θεοῦ καί στρέφουμε μέ πόθο τόν νοῦ καί τήν καρδιά μας στήν ἀνέσπερη καί ἀδιάδοχη ἡμέρα τῆς Βασιλείας τοῦ Θεοῦ.

Στήν Ἀπόλυση τοῦ Ἀποδείπνου, πρίν ἀπό τό «Δι᾿ εὐχῶν», πολλοί Χριστιανοί ψάλλουν τόν ἐξαίρετο ὕμνο: «Τήν ὡραιότητα τῆς παρθενίας σου…» ἤ κάποιον ἄλλον ὕμνο.

2. Πῶς νά ἐπιτελοῦμε τό Ἀπόδειπνο; (Σκέψεις Μελῶν…)

Νά τό ἐπιτελοῦμε μέ συναίσθηση καί κατάνυξη. Ἐπειδή τό Ἀπόδειπνο τελεῖται κάθε ἡμέρα, ὑπάρχει κίνδυνος νά τό συνηθίσουμε. Ἄν ὅμως τό συνηθίσουμε, τότε ἡ προσευχή μας δέν θά ἔχει καμιά ἀξία. Νά μήν τό συνηθίσουμε λοιπόν, ἀλλά νά μένουμε στά νοήματά του. «Καί δώρησαι ἡμῖν ὁ Θεός, γρήγορον νοῦν, σώφρονα λογισμόν, καρδίαν νήφουσαν, ὕπνον ἐλαφρόν καί πάσης σατανικῆς φαντασίας ἀπηλλαγμένον»! «Ἡ ἐλπίς μου ὁ Πατήρ, καταφυγή μου ὁ Υἱός, σκέπη μου τό Πνεῦμα τό Ἅγιον, Τριάς Ἁγία, δόξα σοι»!

Ὅταν διαβάζουμε τό Ἀπόδειπνο, νά ἔχουμε τή συναίσθηση σέ Ποιόν ἀπευθυνόμαστε. Μιλᾶμε στόν ἐν Τριάδι Θεό μας. Νά εἶναι συγκεντρωμένος ὁ νοῦς μας στά λεγόμενα. Βέβαια ἄνθρωποι ἀδύνατοι εἴμαστε. Μπορεῖ κάποιες φορές νά μετεωριζόμαστε. Ὅμως νά ἐπιστρέφουμε γρήγορα. Νά βάζουμε ὅλη τή δύναμή μας, ὥστε νά εἴμαστε συγκεντρωμένοι στήν προσευχή.

Ἐπίσης νά προσευχόμαστε μέ συντριβή, μέ συναίσθηση βαθιά καί συγκλο­νισμό ψυχῆς. Πῶς θά προστατευθοῦμε ἀπό τή δυσώδη ἁμαρτία; Πῶς θά ξεφύγουμε ἀπό τίς παγίδες τοῦ σατανᾶ; Μόνο καταφεύγοντας μέ ταπείνωση καί πίστη στόν Κύριο, ἱκετεύοντας τήν Παναγία Μητέρα Του, τήν Ὑπεραγία Θεοτόκο, νά μᾶς σκεπάζει μέ τήν ἀγάπη καί τήν προστασία της. Σέ λίγο θά πέσουμε νά κοιμηθοῦμε καί δέν γνωρίζουμε ἄν θά δοῦμε τό φῶς τῆς ἡμέρας πού ἔρχεται. Ἄς ζητήσουμε θερμά τό ἔλεος τοῦ Κυρίου καί ἄς παρακαλοῦμε τήν Ὑπεραγία Θεοτόκο νά διώχνει μακριά μας τίς σκοτεινές ὄψεις τῶν πονηρῶν δαιμόνων καί κατά τή φοβερή ἡμέρα τῆς Κρίσεως νά μᾶς σώσει ἀπό τήν Κόλαση καί νά μᾶς ἀξιώσει νά μετάσχουμε στή δόξα τοῦ Υἱοῦ της.

Τό Ἀπόδειπνο εἶναι μεγάλη εὐλογία γιά μᾶς. Περιέχει ὅλα ὅσα θέλει ἡ ψυχή μας νά ἀπευθύνει στόν Δημιουργό της στό τέλος τῆς ἡμέρας. Ὅσοι μποροῦμε καί ἔχουμε τίς ἀπαραίτητες ἀντοχές, ἄς τό ἐντάσσουμε στήν προσευχή μας. Θά κατανύσσει τίς ψυχές μας καί θά μᾶς βοηθεῖ νά νά βρισκόμαστε μέσα στή Χάρι τοῦ ἐν Τριάδι Θεοῦ μας.

Τό ἑπόμενο θέμα μας θά εἶναι ἀπό τό ἄρθρο «Εἴδομεν τό φῶς τό ἀληθινόν», «Ο ΣΩΤΗΡ», τεῦχ. 2346/1.2.2026/σελ. 71-72.