13. Ἀγωνιζόμαστε γιά τήν ταπείνωση; (2-8/2)

Ἡ Ἐκκλησία μᾶς προτείνει, ὅταν μπαίνουμε στό κατανυκτικότατο Τριώδιο, νά βάζουμε ὡς στόχο τό πῶς θά πολεμήσουμε τήν ὑπερηφάνεια καί πῶς θά καλλιεργήσουμε τήν ταπείνωση. «Φαρισαίου φύγωμεν ὑψηγορίαν καί Τελώνου μάθωμεν τό ταπεινόν ἐν στεναγμοῖς» (Κοντάκιον). «Ὑψηγορίαν φύγωμεν Φαρισαίου κακίστην, ταπείνωσιν δέ μάθωμεν τοῦ Τελώνου ἀρίστην» (Ἐξαποστειλάριον). Σ᾿ αὐτό τόν ἐπιμέρους στόχο θά ἐπικεντρώσουμε τό θέμα τοῦ Κύκλου πού θά κάνουμε σήμερα. Θά μελετήσουμε τό ἄρθρο «Ἀγωνιζόμαστε γιά τήν ταπείνωση;», καί θά δοῦμε πόσο σημαντική εἶναι ἡ ταπείνωση καί πῶς μποροῦμε νά τήν καλλιεργήσουμε.

Θά διαβάσουμε τό Α΄ Μέρος τοῦ ἄρθρου «Ἀγωνιζόμαστε γιά τήν ταπείνωση;», «Ο ΣΩΤΗΡ», τεῦχ. 2338/1.10.2025/σελ. 394-395, ἕως ἐκεῖ πού λέει: «Ὅπου δέν ὑπάρχει ὑπόληψη τοῦ ἑαυτοῦ μας, δέν ὑπάρχει καμία πτώση στήν ἁμαρτία», σελ. 395, α΄ στήλη, καί θά ποῦμε στά Μέλη: Στό Α΄ Μέρος τοῦ ἄρθρου ἀναπτύσσει ὁ ἀρθρογράφος τό πόσο σημαντική ἀρετή εἶναι ἡ ταπείνωση μέ παραθέματα ἀπό τρεῖς Μεγάλους Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας, τόν Μέγα Βασίλειο, τόν ἅγιο Ἰωάννη τόν Χρυσόστομο καί τόν ἅγιο Μακάριο τόν Αἰγύπτιο.

Τί ἔχουμε νά ποῦμε πάνω σ᾿ αὐτά; (Σκέψεις Μελῶν…)

α) Ὁ Μέγας Βασίλειος λέει: «Προκοπή ψυχῆς, προκοπή ταπεινώσεως». Ὅσο πιό πολύ ταπεινώνεται ὁ ἄνθρωπος, τόσο πιό πολύ προοδεύει στήν πνευματική ζωή. Ἡ ψυχή τότε πραγματικά προοδεύει, ὅταν πραγματικά ταπεινώνεται! Ἐνῶ, ἀντίθετα, ὅσο πιό πολύ ὑπερηφανεύεται ὁ ἄνθρωπος, τόσο χαμηλότερα πέφτει. Ἡ ὑπερηφάνεια τόν κατεβάζει μέχρι τήν ἄβυσσο. Τοῦ δίνει τήν ἐντύπωση ὅτι τόν ἀνεβάζει γιά λίγο ψηλά κι ἀμέσως κατόπιν τόν κατεβάζει στήν ἄβυσσο. Εἶναι «ἡ ἀναφέρουσα ἡμᾶς καί καταφέρουσα ἕως τῆς ἀβύσσου», ὅπως τονίζει ὁ ἅγιος Ἰωάννης τῆς «Κλίμακος» (Λόγος ΚΣΤ΄, ιγ΄).

Ἡ ταπείνωση εἶναι μίμηση τοῦ Χριστοῦ, ἐνῶ ἡ ὑπερηφάνεια εἶναι μίμηση τοῦ διαβόλου. Ὅσο πιό πολύ ταπεινωνόμαστε, τόσο πιό πολύ μοιάζουμε στόν Χριστό. Ἐνῶ, ἀντίθετα, ὅσο πιό πολύ ὑπερηφανευόμαστε, τόσο πιό πολύ μοιάζουμε στόν διάβολο: «ἔπαρσις καί παρρησία καί ἀναίδεια, τοῦ διαβόλου μίμημα». Ἐμεῖς καλούμαστε νά γινόμαστε μιμητές τοῦ Χριστοῦ καί ὄχι μιμητές τοῦ ἀντιχρίστου, μιμητές τοῦ Θεοῦ καί ὄχι τοῦ ἀντιθέου, μιμητές τοῦ Δεσπότη Χριστοῦ καί ὄχι τοῦ διαβόλου, πού ἀποστάτησε ἀπό τόν Θεό καί ἀπό ἄγγελος ἔγινε δαίμονας (ΕΠΕ 8, 124).

Ὁ Μέγας Βασίλειος σέ δύο Λόγους του, στόν Λόγο «Περί ταπεινοφρο­σύνης» (ΕΠΕ 6, 106-131) καί στόν Λόγο του «Περί ἀποταγῆς βίου καί τελειώσεως πνευματικῆς» (ΕΠΕ 8, 92-125), ὁμιλεῖ μέ πολύ ἐπαινετικά λόγια γιά τήν ταπείνωση. Μᾶς προτρέπει νά ἀγαπήσουμε τήν ταπείνωση καί  αὐτή θά μᾶς δοξάσει: «Ἐράσθητι αὐτῆς καί δοξάσει σε» (ΕΠΕ 6, 130). Τήν ὀνομάζει «πανάρετον ταπείνωσιν», διότι ἡ ταπείνωση εἶναι ἡ βάση καί τό θεμέλιο γιά τήν ἀπόκτηση ὁποιασδήποτε ἄλλης ἀρετῆς.

β) Ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος λέει ὅτι «τίποτε δέν εἶναι ἴσο μέ τήν ταπείνωση. Αὐτή εἶναι ἡ μητέρα καί ἡ ρίζα καί ἡ τροφός καί ἡ ὑπόθεση καί ὁ σύνδεσμος τῶν ἀγαθῶν. Χωρὶς αὐτήν εἴμαστε σιχαμεροί, μολυσμένοι καί ἀκάθαρτοι» (PG 60, 225). Γιατί ὁ διάβολος εἶναι τό πιό σιχαμερό, μολυσμένο καί ἀκάθαρτο ἀπ᾿ ὅλα τά δημιουργήματα τοῦ Θεοῦ; Διότι εἶναι ὁ πιό ὑπερήφανος. Ὁ Θεός θεωρεῖ τόν διάβολο καί ὁποιοδήποτε ὑπερήφανο ἄνθρωπο ἀκάθαρτους: «Ἀκάθαρτος παρά τῷ Θεῷ πᾶς ὑψηλοκάρδιος» (Παροιμ. ιε΄ 5). Ἐνῶ, ἀντίθετα, στούς ταπεινούς δίνει ὅλη τή Χάρι καί τήν εὐλογία Του: «Ταπεινοῖς δίδωσι χάριν» (Ἰακ. δ΄ 6). Ρίχνει στοργικό τό βλέμμα Του στόν ταπεινό ἄνθρωπο καί τόν εὐλογεῖ μέ κάθε εὐλογία πνευματική. «Ἐπί τίνα ἐπιβλέψω, ἀλλ᾿ ἤ ἐπί τόν ταπεινόν καί ἡσύχιον καί τρέμοντα τούς λόγους μου;» (Ἡσ. ξς΄ 2). Ἡ ταπείνωση εἶναι πολύ μεγάλη ἀρετή. Κατά τόν ἱερό Χρυσόστομο, εἶναι «ἡ ἀρετή τῶν ἀρετῶν καί ἡ μητέρα πάντων τῶν ἀγαθῶν». Ἐδῶ νά θυμηθοῦμε καί τόν λόγο τοῦ ἱεροῦ Αὐγουστίνου, ὁ ὁποῖος, ὅταν ρωτήθηκε ποιά εἶναι ἡ μεγαλύτερη ἀρετή, ἀπάντησε: ἡ ταπεινοφρο­σύνη! Ποιά εἶναι ἡ δεύτερη μεγαλύτερη ἀρετή; Ἡ ταπεινοφροσύνη! Ποιά εἶναι ἡ τρίτη μεγαλύτερη ἀρετή; Ἡ ταπεινοφροσύνη! Διότι χωρίς τήν ταπεινοφροσύνη καί ἡ μεγαλύτερη ἀρετή καταντᾶ σέ κακία.

γ) Τέλος, ὁ ἅγιος Μακάριος ὁ Αἰγύπτιος λέει ὅτι ὁ ταπεινός ἄνθρωπος πατάει σέ στερεό ἔδαφος καί δέν κινδυνεύει νά πέσει. Πῶς εἶναι δυνατόν νά πέσει, ἀφοῦ βρίσκεται πιό κάτω ἀπ᾿ ὅλους; «Πόθεν γάρ πεσεῖν ἔχει ὑποκάτω πάντων ὤν;» (Μακαρίου Αἰγυπτίου, Ὁμιλίαι Πνευματικαί, ΙΘ´, 124-129, ΒΕΠΕΣ 41, 256, 26-30). Ὅταν ὁ ἄνθρωπος φουσκώνει ἀπό ὑπερηφάνεια, μοιάζει σάν νά περπατάει μέ ξύλινα πόδια ἤ σάν νά περπατάει ἐπάνω σέ σχοινί καί κινδυνεύει ἀπό ὥρα σέ ὥρα νά πέσει καί νά σκοτωθεῖ. Ἐνῶ, ἀντίθετα, ὅταν ὁ ἄνθρωπος ταπεινοφρονεῖ, μοιάζει σάν νά πατάει σέ στερεό ἔδαφος καί δέν κινδυνεύει νά πέσει. Ἄρα ἡ κάθε πτώση τοῦ ἀνθρώπου ὀφείλεται στήν ἰδέα πού ἔχει γιά τόν ἑαυτό του. Ὅπου δέν ὑπάρχει ὑπόληψη τοῦ ἑαυτοῦ μας, δὲν ὑπάρχει καμία πτώση στήν ἁμαρτία, λέει ὁ ἅγιος Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης, φέρνοντας ὡς παράδειγμα τήν Ὑπεραγία Θεοτόκο.

Ἔπειτα θά διαβάσουμε τό ὑπόλοιπο ἄρθρο καί θά ποῦμε στά Μέλη: Κάποιος ρώτησε τόν Μέγα Βασίλειο τί εἶναι ἡ ταπεινοφροσύνη καί πῶς θά τήν ἀποκτήσουμε, καί ὁ Μέγας Βασίλειος ἀπάντησε: Ταπεινοφροσύνη εἶναι τό νά θεωρεῖ κανείς ὅλους τούς ἄλλους ἀνθρώπους ὡς ἀνώτερούς του. («Ὅροι κατ᾿ ἐπιτομήν», Ἐρώτ. ρϟη´, ΕΠΕ 9, 238-240).

α) Νά μαθητεύουμε στό αἰώνιο Πρότυπό μας, τόν Κύριο καί Θεό μας, ὁ Ὁποῖος μᾶς λέει: «Μάθετε ἀπ᾿ ἐμοῦ, ὅτι πρᾷός εἰμι καί ταπεινός τῇ καρδίᾳ» (Ματθ. ια΄ 29). Ὅταν ἐνηνθρώπησε, «ἑαυτόν ἐκένωσε μορφήν δούλου λαβών»… καί «ἐταπείνωσεν ἑαυτόν» (Φιλιπ. β΄ 7-8). Ἐνδύθηκε τό ἔνδυμα τῆς ἄκρας ταπεινώσεως, τή στολή τῆς Θεότητος, ὅπως τήν ἀποκαλεῖ ὁ ὅσιος Ἰσαάκ ὁ Σύρος. Καταδέχθηκε νά κυοφορηθεῖ ὡς ἔμβρυο ἐπί ἐννέα μῆνες στά σπλάχνα τῆς Παναγίας Μητέρας Του, νά γεννηθεῖ ὡς πτωχό καί ἀδύναμο Βρέφος στό σπήλαιο τῆς Βηθλεέμ, νά γαλακτοτροφηθεῖ, νά περιτμηθεῖ, νά μεγαλώσει ὡς Νήπιο, νά πεινάσει, νά διψάσει, νά κοπιάσει, νά πάθει ὅλα τά ἀνθρώπινα καί νά ὑπομείνει τόν πιό ἐπώδυνο καί ἐπονείδιστο σταυρικό θάνατο. Στό ὑπερῶο τῆς Ἱερουσαλήμ ἔπλυνε τά πόδια τῶν Μαθητῶν Του. Ὅλα αὐτά συνιστοῦν ταπείνωση. Νά μαθητεύουμε καί νά διδασκόμαστε ἀπό τήν ταπείνωση τοῦ Κυρίου μας.

β) Νά πιστέψουμε στήν ὑπόσχεσή Του ὅτι «ὁ ταπεινῶν ἑαυτόν ὑψωθήσε­ται» (Λουκ. ιδ΄ 11). Μερικοί νομίζουν ὅτι θά τούς ὑψώσει ἡ ὑπερηφάνεια. Ἀλλά ἡ ὑπερηφάνεια δέν τούς ὑψώνει· ἀντίθετα τούς καταποντίζει στήν ἄβυσσο. Ἡ ταπείνωση εἶναι «ὑψοποιός ἀρετή»! Ὅσο πιό πολύ ταπεινοφρονοῦμε, τόσο πιό πολύ ὁ Θεός μᾶς ὑπερυψώνει καί μᾶς δοξάζει. Ἡ ταπεινοφροσύνη εἶναι «σίφων οὐράνιος», οὐράνιος ἀνεμοστρόβιλος, ὁ ὁποῖος μπορεῖ νά ἀνεβάσει τήν ψυχή ἀπό «τήν ἄβυσσο τῶν ἁμαρτημάτων στόν οὐρανό», λέει ὁ ἅγιος Ἰωάννης τῆς «Κλίμακος». Ἡ ταπείνωση εἶναι «ἡ πύλη τοῦ οὐρανοῦ»!

γ) Τό τρίτο πού μᾶς λέει ὁ Μέγας Βασίλειος νά κάνουμε, εἶναι νά ἀσκούμαστε στήν ταπείνωση. Ὅπως μία τέχνη ἀσκούμαστε γιά νά τή μάθουμε, ἔτσι καί τήν ταπείνωση νά ἀσκούμαστε γιά νά τήν ἀποκτήσουμε. Διότι ἡ ψυχή, λέει ὁ Μέγας Βασίλειος, ἐξομοιώνεται μέ ὅ,τι ἀσχολεῖται καί λαμβάνει τόν τύπο καί τή μορφή αὐτῶν τά ὁποῖα πράττει. Γι᾿ αὐτό ὅ,τι λές, ὅ,τι κάνεις, ὅπως ζεῖς, ὅλα νά σέ βοηθοῦν στήν ταπείνωση. Ἄς εἶναι σέ σένα καί τό παρουσιαστικό σου, καί τό ἔνδυμά σου, καί τό πῶς θά περπατήσεις, καί τό πῶς θά καθίσεις, καί τό τί θά φᾶς, καί ἡ ἑτοιμασία τοῦ κρεβατιοῦ σου, καί τό σπίτι σου, καί τά σκεύη πού χρησιμοποιεῖς, ὅλα νά εἶναι ταιριαστά μέ τήν ταπείνωση. Ἀκόμη καί ὁ λόγος, καί τό τραγούδι, καί ἡ συναναστροφή σου μέ τόν πλησίον, κι αὐτά νά βοηθοῦν στήν ταπείνωση. Νά μή χρησιμοποιεῖς βαρύγδουπες φράσεις στόν λόγο σου, οὔτε νά ψάλλεις μέ ὑπερβολικά γυρίσματα τῆς φωνῆς, οὔτε νά συζητᾶς ὑπερήφανα καί ἀλαζονικά, ἀλλά σέ ὅλα κάτι νά περικόπτεις ἀπό τό μέγεθος (Μ. Βασιλείου, Περί ταπεινοφροσύνης, ΕΠΕ 6, 127).

Διαφορετικά αἰσθάνεται αὐτός πού κάθεται σέ θρόνο καί διαφορετικά ὅποιος κάθεται στήν κοπριά (Κλῖμαξ, Λόγ. ΚΕ΄, 56). Ἄλλη κατάσταση ἔχει ἡ ψυχή αὐτοῦ πού ἱππεύει καί ἄλλη ἐκείνου πού κάθεται πάνω σέ γαϊδουράκι.

Καί ὁ σωματικός κόπος βοηθεῖ πολύ στήν ταπείνωση. Ὅταν ταπεινώνεται τό σῶμα, μαζί του ταπεινώνεται καί ἡ ψυχή (Ἁγίου Δωροθέου, Λόγος περί ταπεινοφροσύνης).

Ρώτησε κάποιος ἀδελφός τόν ὅσιο Τιθώη: Ποιός εἶναι ὁ δρόμος πού ὁδηγεῖ στήν ταπείνωση; Καί ὁ ὅσιος Τιθώης τοῦ ἀπάντησε: Ὁ δρόμος τῆς ταπεινώσεως αὐτός εἶναι: ἐγκράτεια καί προσευχή καί τό νά ἔχεις τόν ἑαυτό σου «ὑποκάτω πάσης κτίσεως», κάτω ἀπό ὅλη τήν κτίση (Ἀποφθέγματα γερόντων, ΕΠΕ [Φιλοκαλία] 1, 466-468). Καί ὁ Κύριος λέει: «εἴ τις θέλει πρῶτος εἶναι, ἔσται πάντων ἔσχατος καί πάντων διάκονος» (Μάρκ. θ΄ 35). Ἔτσι ἀποκτᾶ κανείς τήν ταπείνωση!

Ἀπ᾿ ὅλα πιό πολύ μᾶς χρειάζεται ἡ ταπείνωση. Εἶναι ἀνάγκη νά ἀποκτήσουμε τήν ταπεινοφροσύνη. Ἄς τό προσπαθήσουμε, καί ὁ Θεός θά εὐλογήσει τόν ἀγώνα μας.

Τό ἑπόμενο θέμα μας θά εἶναι ἀπό τό ἄρθρο «Πόσο ἀγαποῦμε τόν Θεό;», «Ο ΣΩΤΗΡ», τεῦχ. 2340/1.11.2025/σελ. 451-452.